ავტორი: ბექა ნემსიწვერიძე
ადვოკატი, საქართველოს ადვოკატთა ასოციაციის სისხლის სამართლის კომიტეტის თავმჯდომარე
წინასასამართლო სხდომა სისხლის სამართლის პროცესში მხოლოდ ტექნიკური ეტაპი არ არის. მისი რეალური დანიშნულება ბევრად უფრო ღრმაა: მან უნდა შეაჩეროს ის საქმე, რომელიც სასამართლო განხილვამდე საერთოდ არ უნდა მივიდეს; უნდა გამორიცხოს დაუშვებელი მტკიცებულებები; უნდა შეამოწმოს, არსებობს თუ არა ბრალდებისა და პატიმრობის გასაგრძელებლად საკმარისი მინიმალური საფუძველი; და საბოლოოდ უნდა დაიცვას ადამიანი სახელმწიფოს უსაფუძვლო ბრალდებისგან.
საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 219-ე მუხლის მიხედვით, წინასასამართლო სხდომის მოსამართლე განიხილავს მტკიცებულებათა დასაშვებობის საკითხს, აღკვეთის ღონისძიებასთან დაკავშირებულ შუამდგომლობებს, სხვა შუამდგომლობებს და წყვეტს საქმის არსებითი განხილვისათვის გადაცემის საკითხს. კანონი პირდაპირ ამბობს, რომ საქმე არსებითად განსახილველად გადაეცემა მხოლოდ მაშინ, თუ ბრალდების მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებები „ალბათობის მაღალი ხარისხით“ იძლევა საფუძველს ვარაუდისთვის, რომ დანაშაული ამ პირმა ჩაიდინა. წინააღმდეგ შემთხვევაში მოსამართლე ვალდებულია შეწყვიტოს სისხლისსამართლებრივი დევნა.
ეს ჩანაწერი ძალიან მნიშვნელოვანია. იგი ნიშნავს, რომ წინასასამართლო სხდომა არ უნდა იყოს ფორმალური დერეფანი, სადაც ყველა საქმე ავტომატურად გადადის არსებით განხილვაში. პირიქით, ეს არის პირველი სერიოზული სასამართლო კონტროლი ბრალდების ხარისხზე.
პრობლემა ის არის, რომ პრაქტიკაში წინასასამართლო სხდომა ხშირად ვერ ასრულებს ამ ფილტრის ფუნქციას საკმარისი სიმკაცრით. ხშირია შემთხვევა, როდესაც სასამართლო თითქოს მხოლოდ ამოწმებს, არსებობს თუ არა ბრალდების მინიმალური ვერსია, მაგრამ სიღრმისეულად არ შედის იმაში, რამდენად მყარია ეს ვერსია, რამდენად ლოგიკურად უკავშირდება მტკიცებულებები ბრალდებულს და ხომ არ ეფუძნება საქმე ისეთ მასალას, რომელიც არსებით განხილვამდე საერთოდ არ უნდა მივიდეს.
აქ არის მთავარი განსხვავება: წინასასამართლო სხდომის მოსამართლე არ წყვეტს პირის დამნაშავეობას, მაგრამ იგი ვალდებულია შეამოწმოს, არის თუ არა საქმე საკმარისად სერიოზული იმისთვის, რომ ადამიანი სრულფასოვან სასამართლო პროცესში ჩაითრიოს. ეს არ არის განაჩენის ეტაპი, მაგრამ არც უბრალოდ რეგისტრატორის ფუნქციაა.
განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს მტკიცებულებათა დასაშვებობას. თუ მტკიცებულება კანონის დარღვევით არის მოპოვებული, მას არ უნდა ჰქონდეს იურიდიული ძალა. საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლის მე-10 პუნქტი პირდაპირ ადგენს, რომ კანონის დარღვევით მოპოვებულ მტკიცებულებას იურიდიული ძალა არა აქვს. ამავე მუხლის მე-7 პუნქტი კი ამტკიცებს, რომ ყოველგვარი ეჭვი ბრალდებულის სასარგებლოდ უნდა გადაწყდეს. საკონსტიტუციო სასამართლომაც მიუთითა, რომ 219-ე მუხლის მე-4 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტი წინასასამართლო სხდომის მოსამართლეს ანიჭებს მტკიცებულებათა დასაშვებობის შესახებ შუამდგომლობების განხილვის უფლებამოსილებას.
ამიტომ წინასასამართლო სხდომის მნიშვნელობა მხოლოდ პროცედურული არ არის. იგი პირდაპირ უკავშირდება სამართლიანი სასამართლოს უფლებას. თუ ამ ეტაპზე დაუშვებელი, სუსტი ან ხელოვნურად შეკრული მტკიცებულებები არ გამოირიცხა, შემდეგ მთელი პროცესი უკვე დაბინძურებული საფუძვლით მიდის. ასეთ შემთხვევაში არსებითი განხილვა შეიძლება ფორმალურად სამართლიანად გამოიყურებოდეს, მაგრამ მისი საწყისი წერტილი უკვე პრობლემურია.
ევროპული მიდგომაც სწორედ მთლიან პროცესს უყურებს. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკაში მტკიცებულებათა დასაშვებობა, როგორც წესი, ეროვნული სამართლის საკითხია, მაგრამ სტრასბურგი ამოწმებს, იყო თუ არა პროცესი მთლიანობაში სამართლიანი. ანუ კითხვა მხოლოდ ის კი არ არის, დაუშვა თუ არა ეროვნულმა სასამართლომ კონკრეტული მტკიცებულება, არამედ ისიც - ჰქონდა თუ არა დაცვის მხარეს რეალური შესაძლებლობა, ედავა ამ მტკიცებულებაზე, დაეყენებინა შუამდგომლობები და ეფექტურად შეეწინააღმდეგებინა ბრალდებისთვის.
სწორედ აქ ჩანს წინასასამართლო სხდომის პრაქტიკული ფასი. კარგი წინასასამართლო სხდომა იცავს არა მხოლოდ ბრალდებულს, არამედ თვითონ მართლმსაჯულებასაც. ის თავიდან აცილებს სუსტი საქმეების წლობით განხილვას, ამცირებს უკანონო პატიმრობის რისკს, აიძულებს პროკურატურას უკეთ მოამზადოს საქმე და აძლიერებს სასამართლოს, როგორც რეალური კონტროლის ორგანოს.
მაგრამ თუ წინასასამართლო სხდომა მხოლოდ ფორმალობად იქცა, მაშინ იგი კარგავს საკუთარ ბუნებას. ასეთ შემთხვევაში სისტემა გზავნის ძალიან სახიფათო სიგნალს: მთავარია ბრალდება არსებობდეს, ხოლო მისი ხარისხი შემდეგ გამოჩნდება. ეს მიდგომა ეწინააღმდეგება სისხლის სამართლის პროცესის არსს. სახელმწიფოს არ უნდა ჰქონდეს უფლება, ადამიანი მძიმე პროცესში შეიყვანოს მხოლოდ იმ იმედით, რომ „შემდეგ რამე დამტკიცდება.“
წინასასამართლო სხდომის მოსამართლემ განსაკუთრებით უნდა შეამოწმოს სამი საკითხი: პირველი — არსებობს თუ არა ბრალდების დამაკავშირებელი კონკრეტული მტკიცებულებები პირის მიმართ; მეორე — არის თუ არა ეს მტკიცებულებები კანონიერად მოპოვებული; მესამე — ქმნის თუ არა მათი ერთობლიობა არა აბსტრაქტულ ეჭვს, არამედ რეალურ, ლოგიკურ და საკმარის საფუძველს საქმის არსებით განხილვაში გადასაცემად.
საბოლოოდ, წინასასამართლო სხდომა არის ადგილი, სადაც სასამართლომ პირველად უნდა უთხრას ბრალდებას: „მხოლოდ ბრალდება საკმარისი არ არის - მოიტანე ხარისხი, კანონიერება და ლოგიკა.“
თუ ეს ეტაპი სწორად იმუშავებს, იგი გახდება მართლმსაჯულების ნამდვილი ფილტრი. თუ არა - იგი დარჩება მხოლოდ პროცედურულ საფეხურად, რომელიც ადამიანს სასამართლო პროცესის მძიმე მექანიზმში უშვებს ისე, რომ რეალურად არ ამოწმებს, უნდა მოხვედრილიყო თუ არა იგი იქ საერთოდ.
როდესაც ფილტრი დაცვის მხარის წინააღმდეგ მუშაობს
წინასასამართლო სხდომის ერთ-ერთი მთავარი ფუნქციაა მტკიცებულებათა დასაშვებობის შემოწმება. ეს ფუნქცია თანაბრად ვრცელდება როგორც ბრალდების, ისე დაცვის მხარის მიერ წარმოდგენილ მტკიცებულებებზე. თუმცა მტკიცებულებათა დასაშვებობის საკითხის გადაწყვეტისას სასამართლო ვალდებულია გაითვალისწინოს იმ ნორმების მიზანი და შინაარსი, რომლებზეც დაუშვებლობის ინსტიტუტი არის აგებული.
საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 72-ე მუხლის პირველი ნაწილის მიხედვით, დაუშვებელია არსებითი დარღვევით მოპოვებული მტკიცებულება და მის საფუძველზე მიღებული სხვა მტკიცებულებაც, თუ ასეთი მტკიცებულება აუარესებს ბრალდებულის სამართლებრივ მდგომარეობას.
ამ ნორმის შინაარსობრივი ანალიზი აჩვენებს, რომ კანონმდებლის მიზანი პირველ რიგში ბრალდებულის დაცვაა. კანონი ორიენტირებულია იმაზე, რომ სახელმწიფომ ვერ გამოიყენოს კანონის დარღვევით მოპოვებული მტკიცებულება პირის წინააღმდეგ. სწორედ ამიტომ კანონში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება არა მხოლოდ დარღვევის ფაქტს, არამედ იმ შედეგსაც, რომელსაც ეს მტკიცებულება ბრალდებულის სამართლებრივი მდგომარეობისთვის იწვევს.
აქედან გამომდინარეობს მნიშვნელოვანი პრაქტიკული დასკვნა. როდესაც საქმე ეხება ბრალდების მხარის მიერ წარმოდგენილ მტკიცებულებებს, სასამართლოს აქვს არა მხოლოდ უფლება, არამედ ვალდებულებაც, საკუთარი ინიციატივითაც შეაფასოს მათი დასაშვებობის საკითხი, ვინაიდან საუბარია იმ მასალებზე, რომლებმაც შესაძლოა გააუარესოს ბრალდებულის მდგომარეობა.
სრულიად განსხვავებულია ვითარება დაცვის მხარის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებების შემთხვევაში. თუ კონკრეტული მტკიცებულება თავისი ბუნებით მიმართულია ბრალდებულის მდგომარეობის გაუმჯობესებისკენ, მისი დაუშვებლად ცნობის საკითხი განსაკუთრებულ სიფრთხილეს მოითხოვს. ასეთ შემთხვევაში სასამართლო ვერ უნდა იქცეს იმ სუბიექტად, რომელიც თავად ეძებს დაცვის მტკიცებულების პროცესიდან გამორიცხვის საფუძვლებს. პირიქით, ინიციატივა და შესაბამისი დასაბუთება ბრალდების მხარეს უნდა ეკისრებოდეს.
სამწუხაროდ, პრაქტიკაში გვხვდება შემთხვევები, როდესაც წინასასამართლო სხდომა გამოიყენება არა იმდენად ბრალდების მტკიცებულებების კრიტიკული შეფასებისთვის, რამდენადაც დაცვის მიერ წარმოდგენილი მტკიცებულებების განეიტრალებისთვის. ზოგიერთ საქმეში იქმნება შთაბეჭდილება, რომ სასამართლო განსაკუთრებულ აქტიურობას სწორედ იმ მტკიცებულებების მიმართ ავლენს, რომლებიც ბრალდების ვერსიას ეწინააღმდეგება ან შესაძლოა ბრალდებულის უდანაშაულობაზე მიუთითებდეს.
ასეთი მიდგომა ეჭვქვეშ აყენებს შეჯიბრებითობისა და მხარეთა თანასწორობის პრინციპებს. თუ სასამართლო საკუთარი ინიციატივით იწყებს დაცვის მტკიცებულებების წინააღმდეგ არგუმენტების ძიებას, იგი თანდათან კარგავს ნეიტრალური არბიტრის როლს და უახლოვდება ბრალდების პროცესუალურ პოზიციას.
ამ პირობებში წინასასამართლო სხდომა ვეღარ ასრულებს იმ ფუნქციას, რომლისთვისაც იგი შეიქმნა. იგი აღარ ხდება უსაფუძვლო ბრალდების ფილტრი და, პირიქით, შესაძლოა გადაიქცეს იმ მექანიზმად, რომელიც პროცესიდან აშორებს ინფორმაციას, რომელსაც ბრალდებულის გამართლება შეუძლია.
წინასასამართლო სხდომა მხოლოდ მაშინ შეასრულებს კანონით დაკისრებულ მისიას, როდესაც იგი რეალურად გახდება სასამართლო კონტროლის და არა ფორმალური დადასტურების ეტაპი. მოსამართლემ ამ სტადიაზე უნდა იმოქმედოს არა როგორც ბრალდების ვერსიის პასიურმა დამმოწმებელმა, არამედ როგორც კონსტიტუციური უფლებების აქტიურმა გარანტმა. მან თანაბარი სიმკაცრით უნდა შეაფასოს ბრალდების მტკიცებულებების კანონიერება, სანდოობა და საკმარისობა, ხოლო დაცვის მიერ წარმოდგენილი გამამართლებელი მტკიცებულებების მიმართ შეინარჩუნოს ნეიტრალიტეტი და არ ჩაანაცვლოს ბრალდების მხარე მათი დაუშვებლობის საფუძვლების ძიებაში. მხოლოდ ასეთ შემთხვევაში გადაიქცევა წინასასამართლო სხდომა იმ ინსტიტუტად, რომელიც კანონმდებელმა თავიდანვე ჩაფიქრა -მართლმსაჯულების ნამდვილ ფილტრად, რომელიც იცავს უდანაშაულობის პრეზუმფციას, უზრუნველყოფს მხარეთა თანასწორობას და აძლიერებს საზოგადოების ნდობას სასამართლოს მიმართ. წინააღმდეგ შემთხვევაში, წინასასამართლო სხდომა დაკარგავს თავის არსს და იქცევა მხოლოდ ფორმალურ პროცედურად, რომელიც არა მართლმსაჯულებას, არამედ ბრალდების მექანიკურ გაგრძელებას ემსახურება,
წყაროები:
- საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, მუხლი 219.
- საქართველოს კონსტიტუცია, მუხლი 31, პუნქტები 7 და 10.
- საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განჩინება №1472, საკითხი: სსსკ-ის 219-ე მუხლის მე-4 ნაწილის „ა“ ქვეპუნქტი.
- European Court of Human Rights, Guide on Article 6 of the European Convention on Human Rights — Right to a fair trial, criminal limb.
